«Mantxa aldeko herri koxkor batean, izenik gogoratu nahi ez dudana, aspaldi ez dela gapare bat bizi zen, lantza altxatokian, adarga zahar, zaldi zingil eta erbi-zakur lasterkari daduzkaten horietarikoa.» Horrela hasten da gaztelaniazko literaturako joiarik preziatuena, 1605ean Miguel de Cervantes Saavedrak argitaratua.

Nobela honek mundu osoa bereganatu du eta, agian, Bibliarekin batera, hizkuntza gehienetara itzuli den obra da eta bertako pertsonaiak kategoria unibertsala erdietsi duten benetako arketipoak dira: On Kixote, idealista eta ameslaria eta Sancho Panza, lagun fidela, praktikoa eta pixka bat fatalista.

On Kixotek mantxatar kapare baten istorio bat kontatzen du; horrenbeste zalduntza-liburu irakurtzeagatik erotu egiten da eta uste du zaldun ibiltari bat dela.

«...Hala bada, hainbesteraino sartu zen irakurte haretan, gauak argirik argi eta egunak ilunik ilun irakurtean emaiten zituela; eta honela, lo gutti eginaz eta asko irakurriaz garuna ihartu zitzaion, zentzua galtzeraino.»

Hiru aldiz irteten da bere herrixkatik abenturen bila eta «gaiztakeria mota guztiak zuzentzeko»; hala, errealitatea eta fikzioa nahasten zituen, eta kasu gehienetan gaizki ateratzen zen. Etxera itzultzean, gaixotu egin zen, zentzua berreskuratu eta hil egin zen.

Lehenengo irteeraren eta herrixkarako behin betiko itzuleraren artean, istorio txiki ugari izaten ditu eta gure protagonistak zaldun-gertaeratan bilakatzen ditu, nahiz eta beti ez den bere dementziagatik.

«Bizargina belauniko zegoen, anartean, barreari eutsi beharrez, bestela-baitakoan, bizarra ez erortzeko kontuz-kontuz, zeren, eroriz gero, beharbada, asmo ona lortu ezin izanen baitzuten.»

Baina Cervantesen apustu handiena eta Kixote nobela hilezkor bihurtu duena, pertsonaia bakoitzak erabiltzen duen hizkuntza bikainki zaintzeaz gain, ASKATASUNAREN aldeko apustua da; izan ere, etengabe agertzen da liburu osoan zehar, Aljerian gatibu emandako urteen ondorioz:

«-Askatasuna, Santxo, zeruak gizonari emaniko dohainetan ahaldintsuenetako bat duk, harekin alderatu ezin daitezkek lurrak barruan dituen ez itsasoak estaltzen dituen altxorrak: askatasunagatik, ohoreagatik bezala, bizia galbidetan ezar daitekek eta ezarri behar duk; gatibu izaitea, ordea, gizona edo gizakiari gerta lekiokeen gaitzik larriena duk.»

On Kixote Mantxakoa Espainiako poeta, nobelagile eta dramaturgo Miguel de Cervantes Saavedrak idatzi zuen XVII. mendean. Miguel de Cervantes Alcalá de Henaresen jaio zen 1547. urte inguruan, eta idazle espainiar onena da, baita idazle unibertsal onenetako bat ere.

Novelas Ejemplares (Eredu nobelak) izenekoen hitzaurrean Cervantesek bere burua horrela deskribatzen du:

«Hemen ikusten duzuen honek musuluzea du, ile gaztainkara, kopeta leun zein trabarik gabea, begi alai eta sudur okerra baina proportzio onekoa; zilar-koloreko bizarra du, urrezkoak zirela ez dira hogei urte bete ordea, bibote handia du, aho txikia, hortzak ez txikiak ez handiak, ez baititu sei besterik, eta horiek gaizki moldatuak eta okerrago jarriak, ez baitatoz bat bestearekin; gorputza bi muturren artean dago, ez handia ez txikia, kolore bizia du, beltzarana bainoago zuria; bizkar mardulekoa da eta oin ez arinekoa; horixe da Galatea eta On Kixote Mantxakoa egilearen aurpegia, César Caporal Perusinorena imitatuz, Parnasorako bidaia egin zuen horrena, baita hortik zehar dabiltzan eta bere jabearen izenik ez duten beste obra batzuena ere. Arrunki Miguel de Cervantes Saavedra izena du. Urte askoan soldadua izan zen, eta bost urte eta erdian gatibu egon zen; bertan ikasi zuen pazientzia izaten ezbeharren aurrean. Lepantoko ontzi-batailan ezkerreko eskua galdu zuen arkabuz baten tiroarekin; zauri horrek itsusia dirudien arren, berak edertzat jotzen du, aurreko mendeetan izandako eta etorriko direnek ikusiko ez duten unerik gogoangarri eta gorenean egin ziotelako, oroitzapen pozgarrien gerraren seme Carlos Bosgarrenaren bandera garailearen agindupean borrokatuz.»

50 urte beteta eta poesia, antzerki eta nobelako hainbat obraren egilea izanda, «On Kixote Mantxako gapare buruargia» argitaratu zuen eta berehala arrakasta izan zuen; halere, horrek ez zizkion konpondu ia bere bizitza osoan izan zituen zailtasun ekonomikoak. Urte gutxi batzuk geroago Alonso Fernández de Avellanedak idatzitako kopia editatu zen. Hori zela eta, Cervantesek Kixoteren bigarren zatia osatu zuen eta 1615ean argitaratu zen, «Kixote faltsuari» buruzko aipamen ugarirekin.

«...herriko endore (han" alkate" esaten diote) naskari batekin sartu zen, eta haren aurrean (naskariak idazten zekielako "eskribau" ere esaten dionik bada) On Kixotek, eskari eginaz, On Alvaro Tarferi, han bertan zegoen gapare hari, aitorpena har ziezaion galdatu zion, bere eskubideari atxekiz, zeinetan On Kixote Mantxako, hantxe bertan zegoena bera, lehendik ezaguna ez zuela aitortzen baitzuen, eta berau ez zela On Kixote Mantxakoren kondairaren bigarren zatia izenburua zuen liburu Avellaneda abizeneko eta Tordesillastarra zen batek osatu eta argitaratu batean zebilen hura.»

1616ko apirilaren 23an hil zen, eta UNESCOk Liburuaren Mundu Egun gisa deklaratu zuen.

Diego de Silva y Velázquez pintore espainiarra izan zen eta bere garaiko artista nabarmenena izan zen, Sevillan jaio zen 1599an. Ama sevillarra zuen eta aita portugaldarra izatez. Veláquezek bere ibilbidea oso gaztea zela hasi zuen eta eraginik handiena manierista estiloa zuen Fracisco Pachecoren eskutik jaso zuen, ez soilik piktorikoa baita kulturala zein literarioa ere. Hemezortzi urterekin pintore independente bihurtu zen bere sorterriko pintoreen gremioan azterketa egin ondoren.

Bere lehen etapan, 1618tik 1623ra, Velázquezek erlijio-obra batzuk egin zituen, baita eszena kostunbristak ere. Horietan argi-ilunaren teknika garatu zuen eta, bertan, Caravaggioren naturalismoaren eragin handia agertzen da. Erlijio-eszenak hurbileko eta errealista bihurtzeko gaitasuna Velazquezen ezaugarri garrantzitsua zen eta bere garaiko beste artista batzuei erakutsi zien.

1623an gorteko pintore izendatu zuten eta bertan gorteko karrera hasi zuen. Hainbat titulu jaso zituen karrera horretan, esaterako, ganberaren giltzaria eta Santiagoren Ordenako zalduna. Garai honetan errege-familiaren erretratu ugari egin zituen eta horietan errealismo zein soiltasun handia lortu zituen argiaren erabilerarekin.

Italiara egin zituen bi bidaietan (bata 1629an eta bestea 1648an), Velázquezek bere estilo piktorikoa eraldatu zuen eta argi berria zein kolore biziagoak eman zizkion, aireko ikuspegia lortuz.

Bere pinturaren azken etapan lortu zuen garapenik handiena eta etapa honetan egin zituen bere maisu-lanak. Madrilen hil zen 1660ko abuztuan, gaixotasun luze baten ondoren.

Veláquezek tenebrismoa eta errealismoa kontserbatu zituen, baina ez zuen zaletasun handirik izan irudi mitologikoekiko ezta giza irudiak profilatzeko ere. Pintorearentzat garrantzitsuena ez zen ikusten zuena erreproduzitzeko zuen gaitasunagatik harritzea, baizik eta bere pinturarekin noraino irits zitekeen erakustea.

Pintzelkada aniztasun liluragarriarekin eta koloreen harmonia sotilarekin, forma, testura, argitasuna eta atmosferako efektuak lortu zituen eta inpresionismoaren aurrekari bihurtu zen.

XVIII, XIX eta XX. mendeetan artista ugari inspiratu ziren Velázquezen pinturan beren proposamen nabarmenetako batzuk egiteko, esaterako, Francisco de Goya, Edouard Manet, Auguste Renoir, Claude Monet edo Pablo Picasso.

Ikusi bilduma

«On Kixote Mantxako gapare buruargia» nobelak arrakasta izan zuen berehala, horren erakusle dira Lisboan bi edizio faltsu agertu zirela nobela argitaratu eta hortik aste gutxira. Eta soilik zazpi urte pasatu ziren Thomas Sheltonek lehenengo aldiz ingelesera itzuli zuenean, izenburu honekin: «The History of the Valorous and Wittie Knight-Errant Don Quixote of the Mancha» Ondoren itzulpen ugari egin dira eta, hala, Bibliarekin batera, munduan hizkuntza gehienetara itzuli den liburua da.

2002. urtean historiako fikziozko libururik onena gisa hautatu zen, Norvegiako Liburuaren Klubak eta Nobel Fundazioak 54 herrialdetako 100 idazleren artean antolatutako hautapen batean.

Obra hau mundu osoan obra literario, zinemarako pelikula, musika-konposizio, antzerki-obra, ballet, pintura, zigilu, komiki, eta abarren inspirazioa izan da.

Eta Espainiako Errege Akademiaren hiztegiko hitz bat ere eman du:

quijote2. m. Komenentziaren aurrean bere idealak jartzen dituen gizona eta era desinteresatuan zein konprometituan jarduten du justutzat jotzen dituen kausen alde, baina ez ditu lortzen. 2. Gizon altu, argal eta serioa; bere itxurak eta izaerak Cervantesen heroia gogorarazten du.

2005ean obraren lehen zatia argitaratu zela IV. mende bete dira. Efemeride hauek ospatzeko, DZFN-MEEk bilduma bat landu du eta txanpon hauek osatzen dute bilduma hori: 10 euroko ageriko balioa duten zilarrezko 8 errealeko hiru txanpon, 50 euroko ageriko balioa duen zilarrezko «cincuentín» bat eta 400 euroko balioa duen urrezko 8 ezkutuko txanpon bat; baita 12 euroko ageriko balioa duen zilarrezko txanpon bat eta 2 euroko oroitzapenezko txanpon bat.

Informazio gehiago nahi izanez gero, ondorengo loturak kontsulta daitezke:

Miguel de Cervantes Liburutegi Birtuala: www.cervantesvirtual.com

Gaztelako Isabel I.a, Isabel katolikoa izenarekin da ezagunagoa, Madrigal de las Altas Torres herrian (Avila) jaio zen 1451ko apirilaren 22an bere aitaren jauregian. Gaztelako Juan II.a zen bere aita eta Portugalgo Isabelekin zegoen ezkonduta.

Jaio zenean Gaztelako tronura iristeko oso aukera gutxi zituen, baina bere iloba, Juana la Beltraneja, sasikotzat deklaratu zuten eta bere anaiorde Enrique IV.aren oinordeko bihurtu zen; halere, 1475eko gerra zibila irabazi behar izan zuen tronua okupatzeko 1479an. Aragoiko Fernandorekin ezkondu zenez, bi Gazteletan ordena eta aginte monarkikoa ezarri ahal izan zen berriz; horrela, Espainia nazio indartsu, dinamiko eta hedakor batean bilakatu zen. Gertaera oso garrantzitsuak izan baitziren, esaterako, Granadako konkista eta Kanarietako isla handien konkista, eta Amerikaren aurkikuntza1492an.

Mugarri historiko horiek unibertsal bihurtu zuten Erreginaren irudia. 1504ko azaroaren 26an hil zen erregina hau Medina del Campon. Bere heriotzaren V. mendeurrena ospatzeko, DZFN-MEEk proof kalitateko txanponen bilduma bat jaulki, landu eta jarri du zirkulazioan, baita 12 euroko txanpon bat ere, horrelako gertaera garrantzitsu bat oroitzeko.

Informazio gehiago nahi baduzu, esteka hauen bidez egin dezakezu:

• Caceresko aldundia: Isabel Katolikoaren V. mendeurrena. Omenaldi-artxiboa Isabel Katolikoaren bere heriotzaren IV. mendeurrenean Extremadurako aldizkarian (1904).
• Valladolidko artzapezpikutza: Isabel Katolikoaren heriotzaren V. mendeurrenaren webgune ofiziala.
• Medina del Campo: Isabel Katolikoaren heriotzaren V. mendeurrenaren ospakizuna Medina del Campon.
• Madrigal de las Altas Torres: Isabel Katolikoaren heriotzaren V. mendeurrena.

Beren erregealdia 1474 eta 1504, urteen artean izan zen eta goraldi zein oparotasun handiko aldi baten hasiera izan zen; izan ere, Espainia Europaren buruan jarri zen mende bat baino gehiagoan.

Monarka Katolikoek hala nahi zutelako, bere historiaren norabidea markatuko zuten gertaera garrantzitsu hauen protagonista izan zen Espainia: beren Erregetzan hainbat erreinu batzea, Kanariak Gaztelako Erregetzan behin betiko integratzea, Granadako Erreinu Nazariarraren anexioa edo Cristóbal Colón Kontinente Berrira iristea.

Txanpon-sistema urrean, zilarrean eta zilar-kobrean oinarritzen da. Errege Katolikoak iritsi zirenean Espainiako hainbat erreinutako txanpon aniztasunean bi arlok eragiten zuten: musulmanak eta europarrak. Aragoiko Koroa osatzen zuten erreinuetako bakoitzak bere txanpona egiten zuen. Isabel eta Fernandok beren erregealdian txanpon motak batzeko joera izan zuten, batez ere, Gaztelan.

Gaztelako lehenengo araudia 1475eko ekainaren 26koa da, eta «castellano» izeneko txanpona urrearen unitate gisa ezartzen zuen, monarken bustoak aurrez aurre jarrita zituela. Era berean, «castellano» bikoitza ezarri zuen. Pieza hori bikain gisa izendatu zen, zuen metalaren purutasuna zela eta. Bertan, errege-erreginak agertzen dira eta San Juan arranoa ezkutua babestuz, beste aldean. Zilarrezko txanponerako erreala ezarri zen, eta bere zatitzaileak hauek ziren: erreal erdia eta erreal laurdena. Zilar-kobrearen aleaziozkoak dira, «blanca» izeneko txanpona landu zuten eta bertan agertzen diren irudi nagusiek errege-erreginen siglak adierazten dituzte.

Medina del Campoko pragmatikak, 1497an emana, urrezko pieza berrirako lantze-arau berriak ezarri zituen: «excelente de la granada» delakoa, Veneziako duketzan oinarritua, Europan onartutako txanpona zen eta Valentzian zein Aragoin ezarria 1483tik. Txanpon honek 2, 4, 10 eta 20ko multiploak zituen eta zatitzaile bat, «medio excelente» izenekoa. Antolaera horrekin txanponen sistema batu nahi zen eta, gainera, txanpon-etxeen eta txanpon-fabrikatzaileen funtzionamendua arautu zen. Era berean, zilarrezko txanponetan balio berri bat sartu zuten, erreal zortzirena.

1503ko Errege Zedula batean, Isabelek agindu zuen Sevillako Txanponen Etxean landu zedila «Uharte espainiarretik eta beste uharte batzuetatik eta Ozeano itsasoko lur irmotik iristen den urrea»; txanpon-etxe horrek zilarrezko eta kobrezko txanpona ere landu zuen.

Gaztelako Isabel I. eta Aragoiko Fernando II. ezbairik gabe Espainiako eta Europako historian bi pertsona ospetsu dira, eta biak batzea, erreinaldian berdintasunean jardunez, beren garaiko Europan gertaera berdingabea izan zen.

Bi monarken garrantzia eta gauzatu zituzten gertaera erabakigarriak direla eta, ondorengoek eta ondorengo gobernariek erreinaldi hartara begiratu dute eta garai hartan bizi zen une gorena erreferentzia gisa hartu dute. Gertaera honek isla garrantzitsua izan du errege-erregina haiei buruz, haien sinbolo bereizgarriei buruz egin diren irudikapen ugaritan eta, azken finean, baita haien une historiko garrantzitsuak ere Estatuko hainbat dokumentutan. Aurreko mendeetako lehen urteetatik, dokumentu horiek Monetaren Errege Etxeak diseinatu eta egin ditu, Moneta Etxe eta Inprimategi Nazionala baita, aurreko mendeetako artisau-tailerretako jardueraren ondorengoa.

Errege Katolikoek dibisa jakin batzuk sinbolo gisa hartu zituzten eta horiek mantendu egin dira. Horietako batzuk gaur egun gure Ezkutu Nazionalean daude. Isabelena da erreinuaren armei heltzen dien San Juanen arranoa eta erreginak lema hau erantsi zien: «sub umbra alarum tuarum protege nos» (babes gaitzazu zure hegalen itzalaren azpian), erreginak debozio handia baitzuen ebanjelariarekiko. Erreginaren enblemak izan ziren ere uztarria eta eroritako hamaika geziak. Batasuna eta inperioa sinbolizatzen dute enblema horiek.

Fernandorena da gordiar korapiloa, Alejandro Magnok bere ezpatarekin moztu zuena gogoratuz. Bakarrik edo uztarri isabeldarrarekin moztua irudikatzen da, eta «Y» inizialak erreginari egiten dio erreferentzia.

Juan Carlos I.aren dibisak bereziki Errege Katolikoenak diren sinboloak kontserbatzen ditu: uztarria eta geziak gordiar korapiloarekin.

Mio Ciden kanta ohorearen gaiari buruzkoa da, garrantzi handiko balioa baitzen garai hartako jendearentzat. Galdutako ohorea berreskuratzeko beharrak indarra ematen dio heroiari balentriak egiteko.

Poema Ciden deserriarekin hasten da, desohorerako lehen arrazoia, lapurreta-salaketa bat egin ondoren. Desohore hori dela eta, Vivarko bere sail edo ondasunak kentzen dizkiote eta bere familiaren guraso-ahala kentzen diote.

Valentziako konkista lortu ondoren, bere zuhurtasun eta abileziari esker, heroiak erregearen barkamena lortzen du, baita ondasun berri bat ere, Valentziako jaurerria. Basailuen jaunaren estatus berria berresteko, bere alaben ezkontzak prestigio handiagoa duten leinuarekin hitzartzen dira, Carrióngo infanteekin, hain zuzen.

Patua, ordea, ezin aurreikusizkoa da eta poztasun-une hori Ciden ohorea berriz erortzeko une bihurtu zen; izan ere, infanteek Ciden alabak iraindu zituzten eta laidotu, larri zauritu eta Corpesko hariztian utzi zituzten. Gertaera horrek, Erdi Aroko zuzenbidearen arabera, alaba horiek Carrióndarrek arbuiatu egiten zituztela esan nahi zuen.

Horregatik, Cidek ezkontzak baliogabetzea eskatu zuen erregea buru zen epaiketa batean; bertan, Carrión infanteen izena publikoki belztu zen eta lehen Erregearen segizioko kideak izateagatik zituzten pribilegioak kendu zitzaizkien. Hala, Ciden alabak Espainiako erregeekin ezkondu ziren eta gizarteko gehieneko estatusera iritsi ziren.

Nahiz eta lan anonimo bat izan, kontserbatutako testuaren azterketak erakusten du ezkutuko egile batena dela. Egile horrek XII. mende amaieran eta XIII. mende hasieran indarrean zegoen zuzenbidea zehazki ezagutzen zuen eta Burgosen ingurunea ezagutzen zuen. Bere identitateari buruzko hainbat teoria daude: Medinaceliko juglare bat zela aipatzen dute, beste teoria batek dio San Esteban de Gormazko juglare bat dela, beste batek Jiloca edo Jalóngo haranetako poeta bat dela eta beste batek Jerónimo de Périgord zela dio.

Cesarren garaiko 1245eko maiatzean (kristautasunaren garaiko 1207an), Pedro gisa identifikatzen den abade batek ia lau mila urteko eskuizkribu bat kopiatzez amaitu zuen, eta explicit edo amaieran, Erdi Aroko kopiatzaileen ohiturari jarraituta, opari bat jarri zuen: «quien escrivió este livro, dél[e] Dios paraíso.¡Amén!Per Abbat le escrivió en el mes de mayo, en era de M e CC e XLV años».

Per Abaden kopiak Rodrigo Díaz de Vivarren bizitzaren kontakizun bat zuen eta, garai hartako obra askotan bezala, ez zuen izenbururik, baina urte batzuk geroago Mio Ciden kanta edo Mio Ciden poema bezala ezagutu zen. Per Abadek aurreko testu bat kopiatu zuen, beraz, eta ontze-datari buruzko eztabaidak irekita jarraitzen du gaur egun.

Erdi Aroan «idazteak» soilik «kopiatzailea» izatea esan nahi zuen, gaur egun egilea izatea esaten diogunarekin parekatzeko «ondu zuen» edo «egin zuen» esan behar zuen. Horrek Colin Smithen teoria baliogabetzen du; izan ere, egilea Per Abbat izan zela adierazten baitu.

Ale bakarra dago eta gaur egun Liburutegi Nazionalean dago, Madrilen.

Pergamino lodiko 74 orrialdeko liburuki bat da. Hiru orrialde falta zaizkio: bat hasieran eta beste biak 47, 48 eta 69, 70 orrialdeen artean. Beste bi orrialdek babesteko balio dute. Orrialde askotan orbanak daude, XVI. mendetik irakurtzeko erabilitako erreaktiboen ondorioz. Horrek, hasiera batean behintzat, zurbildu egin zuen. Liburukiaren koadernaketa XV. mendekoa da. Ardi-larruzko taula estaliz egina dago eta orla estanpatuak ditu.

Eskuizkribua testu jarraitua da, kantak bereizi gabe, ez dago espaziorik bertsoen artean ere; horiek beti letra maiuskularekin hasten dira.